Η υπερπροστασία μπορεί να περιορίσει την αυτονομία και την ανάπτυξη της ψυχικής ανθεκτικότητας των παιδιών. Τι μπορούν να κάνουν οι γονείς;
Η προστασία είναι μία από τις πιο φυσικές εκφράσεις της γονεϊκής αγάπης. Κάθε γονιός θέλει το παιδί του να είναι ασφαλές, να μην πληγωθεί, να μην απογοητευτεί και να μην χρειαστεί να αντιμετωπίσει δυσκολίες μεγαλύτερες από όσες μπορεί να διαχειριστεί.
Υπάρχει όμως ένα σημείο στο οποίο η προστασία παύει να λειτουργεί ως στήριγμα και αρχίζει να περιορίζει την ανάπτυξη της αυτονομίας.
Το παιδί χρειάζεται έναν ασφαλή ενήλικα δίπλα του. Δεν χρειάζεται όμως έναν ενήλικα που θα βρίσκεται συνεχώς μπροστά του, απομακρύνοντας κάθε εμπόδιο.
Η διαφορά είναι σημαντική.
Όταν η φροντίδα γίνεται υπερβολική
Η υπερπροστασία δεν σημαίνει απλώς ότι ένας γονιός φροντίζει πολύ το παιδί του. Αφορά κυρίως έναν τρόπο ανατροφής στον οποίο ο γονιός παρεμβαίνει υπερβολικά, περιορίζει την ανεξάρτητη δράση του παιδιού ή προσπαθεί να αποτρέψει εκ των προτέρων κάθε πιθανή δυσκολία.
Μπορεί να εμφανιστεί με πολλές μορφές:ο γονιός λύνει ένα πρόβλημα πριν προσπαθήσει το παιδί,
παίρνει συνεχώς αποφάσεις αντί γι' αυτό,
παρεμβαίνει κάθε φορά που το παιδί δυσκολεύεται,
αποφεύγει συστηματικά να του αναθέσει ευθύνες,
προσπαθεί να εξαλείψει κάθε πιθανότητα απογοήτευσης,
ή αντιμετωπίζει κάθε αποτυχία σαν κάτι που πρέπει οπωσδήποτε να αποφευχθεί.
Το πρόβλημα δεν βρίσκεται στην πρόθεση. Συνήθως η πρόθεση είναι η αγάπη και η προστασία.
Το ερώτημα είναι τι μαθαίνει το παιδί μέσα από αυτή τη συμπεριφορά.
Το παιδί χρειάζεται να βιώσει το «μπορώ»
Η αυτοπεποίθηση δεν δημιουργείται μόνο μέσα από επαίνους.
Χτίζεται όταν ένα παιδί προσπαθεί, δυσκολεύεται, κάνει λάθη, διορθώνεται και τελικά ανακαλύπτει ότι μπορεί να τα καταφέρει.
Όταν ένας ενήλικας παρεμβαίνει συνεχώς πριν προλάβει το παιδί να προσπαθήσει, του στερεί μέρος αυτής της εμπειρίας.
Έτσι, αντί να δημιουργείται η εσωτερική πεποίθηση:
«Μπορώ να το αντιμετωπίσω»
μπορεί σταδιακά να ενισχυθεί η πεποίθηση:
«Χρειάζομαι κάποιον να το αντιμετωπίσει για μένα».
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε υπερπροστατευμένο παιδί θα εξελιχθεί με τον ίδιο τρόπο. Η ανάπτυξη επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες. Η έρευνα, ωστόσο, έχει βρει συσχετίσεις ανάμεσα στην υπερπροστατευτική γονεϊκή συμπεριφορά και σε δυσκολίες που αφορούν την προσαρμογή και την ψυχολογική λειτουργικότητα.
🔬 Τι δείχνει η επιστήμη
Η υπερπροστασία δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως μοναδική αιτία άγχους, χαμηλής αυτοεκτίμησης ή άλλων ψυχολογικών δυσκολιών. Τα παιδιά αναπτύσσονται μέσα σε ένα σύνθετο σύστημα βιολογικών, οικογενειακών, κοινωνικών και περιβαλλοντικών παραγόντων.
Το σημαντικό είναι ότι η υπερβολική παρέμβαση μπορεί να περιορίσει τις ευκαιρίες του παιδιού να εξασκήσει την αυτονομία και την αντιμετώπιση δυσκολιών.
Η ματαίωση είναι μέρος της ανάπτυξης
Ένα παιδί θα χάσει.
Θα κάνει λάθος.
Θα πάρει έναν βαθμό που δεν περίμενε.
Θα ξεχάσει κάτι.
Θα δυσκολευτεί με έναν συμμαθητή.
Θα προσπαθήσει και μπορεί να αποτύχει.
Αυτές οι εμπειρίες δεν είναι απαραίτητα αποτυχίες της ανατροφής. Είναι μέρος της ζωής.
Το ζητούμενο δεν είναι να δημιουργήσουμε μια παιδική ηλικία χωρίς δυσκολίες. Αυτό είναι αδύνατο.
Το ζητούμενο είναι να δημιουργήσουμε ένα περιβάλλον στο οποίο το παιδί θα μπορεί να αντιμετωπίζει μικρές και διαχειρίσιμες δυσκολίες με την κατάλληλη υποστήριξη.
Ένας γονιός μπορεί να πει:
«Βλέπω ότι δυσκολεύεσαι. Είμαι εδώ να σε βοηθήσω να το βρεις.»
αντί για:
«Άφησέ το, θα το κάνω εγώ.»
Η πρώτη στάση προσφέρει στήριξη.
Η δεύτερη, όταν γίνεται μόνιμη, αφαιρεί την ευκαιρία για μάθηση.
Από τη γονεϊκή βοήθεια στη γονεϊκή καθοδήγηση
Ο στόχος δεν είναι να αφήσουμε το παιδί μόνο του.
Ακριβώς το αντίθετο.
Ο γονιός παραμένει διαθέσιμος, αλλά η βοήθεια προσαρμόζεται στην ηλικία και στις δυνατότητες του παιδιού.
Ένα μικρό παιδί χρειάζεται περισσότερη καθοδήγηση. Ένα μεγαλύτερο παιδί χρειάζεται περισσότερες ευκαιρίες να αναλάβει ευθύνη.
Για παράδειγμα:
Αντί να ετοιμάζει ο γονιός καθημερινά την τσάντα, μπορεί να βοηθήσει το παιδί να δημιουργήσει μια απλή ρουτίνα ελέγχου.
Αντί να επικοινωνεί ο γονιός κάθε φορά με τον εκπαιδευτικό, μπορεί πρώτα να ενθαρρύνει το παιδί να ρωτήσει το ίδιο.
Αντί να λύνει αμέσως μια διαφωνία, μπορεί να βοηθήσει το παιδί να σκεφτεί δύο ή τρεις τρόπους αντιμετώπισής της.
Έτσι η βοήθεια δεν εξαφανίζεται. Αλλάζει μορφή.
Η ευθύνη μεγαλώνει μαζί με το παιδί
Η αυτονομία δεν εμφανίζεται ξαφνικά στην ενηλικίωση.
Καλλιεργείται μέσα από μικρές καθημερινές ευθύνες.
Το παιδί μπορεί σταδιακά να μάθει:να φροντίζει τα προσωπικά του αντικείμενα,
να οργανώνει τη σχολική του τσάντα,
να θυμάται τις υποχρεώσεις του,
να ζητά βοήθεια όταν πραγματικά τη χρειάζεται,
να αντιμετωπίζει τις συνέπειες μιας λανθασμένης επιλογής,
να συμμετέχει στη λήψη αποφάσεων που το αφορούν.
Η ανάληψη ευθύνης δεν σημαίνει εγκατάλειψη.
Σημαίνει ότι ο ενήλικας επιτρέπει στο παιδί να αποκτήσει σταδιακά τις δεξιότητες που θα χρειαστεί αργότερα χωρίς εκείνον.
Δεν χρειάζεται να μεγαλώσουμε σκληρά παιδιά
Υπάρχει όμως και η αντίθετη υπερβολή.
Η αντιμετώπιση της υπερπροστασίας δεν σημαίνει ότι πρέπει να αφήσουμε τα παιδιά να «σκληραγωγηθούν» μόνα τους ή να θεωρούμε ότι κάθε δυσκολία είναι ευεργετική.
Τα παιδιά χρειάζονται ασφάλεια, συναισθηματική διαθεσιμότητα και σταθερά όρια.
Η ψυχική ανθεκτικότητα δεν δημιουργείται επειδή το παιδί υποφέρει.
Δημιουργείται όταν το παιδί έχει την ευκαιρία να αντιμετωπίσει δυσκολίες μέσα σε ένα ασφαλές πλαίσιο, να χρησιμοποιήσει τις δικές του δεξιότητες και να γνωρίζει ότι υπάρχει ένας υποστηρικτικός ενήλικας στον οποίο μπορεί να απευθυνθεί όταν πραγματικά χρειάζεται βοήθεια.
💡 Με απλά λόγια
Δεν χρειάζεται να διαλέξουμε ανάμεσα στην υπερπροστασία και στην αδιαφορία.
Υπάρχει και ένας τρίτος δρόμος:
στήριξη χωρίς υπερβολικό έλεγχο, όρια χωρίς φόβο και ελευθερία ανάλογη με την ηλικία του παιδιού.
Τι μπορούν να κάνουν οι γονείς στην καθημερινότητα;
Μερικές απλές αλλαγές μπορούν να βοηθήσουν:
1. Περιμένετε λίγο πριν παρέμβετε.
Όταν το παιδί δυσκολεύεται, μην προσφέρετε αμέσως λύση. Δώστε του λίγο χρόνο να σκεφτεί.
2. Κάντε ερωτήσεις αντί να δίνετε πάντα απαντήσεις.
«Τι νομίζεις ότι θα μπορούσες να κάνεις;»
3. Επιτρέψτε τις ηλικιακά κατάλληλες συνέπειες.
Μια ξεχασμένη υποχρέωση δεν χρειάζεται πάντα να διορθώνεται από τον γονιό.
4. Επαινέστε την προσπάθεια και τη στρατηγική.
Όχι μόνο το αποτέλεσμα.
5. Δώστε πραγματικές ευθύνες.
Όχι συμβολικές «δουλειές» που τελικά ο γονιός ολοκληρώνει.
6. Αφήστε χώρο για απογοήτευση.
Το παιδί μπορεί να στενοχωρηθεί χωρίς ο γονιός να χρειάζεται να εξαφανίσει αμέσως το συναίσθημα.
7. Δείξτε εμπιστοσύνη στις δυνατότητές του.
Ένα παιδί χρειάζεται να αισθάνεται ότι ο γονιός το προστατεύει, αλλά ταυτόχρονα πιστεύει ότι μπορεί να μάθει να στέκεται στα πόδια του.
Η πραγματική αποστολή της γονεϊκότητας
Ο στόχος της γονεϊκής φροντίδας δεν είναι να κάνει τον κόσμο ακίνδυνο για το παιδί.
Ο κόσμος δεν θα γίνει ακίνδυνος.
Ούτε μπορούμε να εξασφαλίσουμε ότι το παιδί μας δεν θα απογοητευτεί, δεν θα αποτύχει ή δεν θα πληγωθεί ποτέ.
Μπορούμε όμως να του δώσουμε κάτι πολύ σημαντικότερο: την εμπειρία ότι μπορεί να αντιμετωπίζει τις δυσκολίες και να συνεχίζει.
Η καλή γονεϊκή φροντίδα δεν μετριέται από το πόσα προβλήματα απομακρύναμε από τον δρόμο του παιδιού.
Μετριέται και από το πόσο καλά το προετοιμάσαμε ώστε, όταν βρεθεί μπροστά σε ένα πρόβλημα, να μπορεί να πει:
«Μπορώ να προσπαθήσω. Μπορώ να ζητήσω βοήθεια. Μπορώ να μάθω. Και μπορώ να τα καταφέρω.»
Αυτό είναι το πέρασμα από την προστασία στην αυτονομία.
Και ίσως αυτή να είναι μία από τις σημαντικότερες αποστολές της γονεϊκότητας: να μεγαλώσουμε ένα παιδί που κάποια στιγμή δεν θα μας χρειάζεται για να του λύνουμε τη ζωή, αλλά θα ξέρει ότι είμαστε εκεί όταν πραγματικά μας χρειάζεται.
Συχνές ερωτήσεις.
1. Τι είναι η υπερπροστασία των παιδιών;
Η υπερπροστασία είναι η υπερβολική παρέμβαση του γονέα στη ζωή του παιδιού, πέρα από όσα απαιτούν η ηλικία και οι πραγματικές ανάγκες του.
2. Πώς μπορεί η υπερπροστασία να επηρεάσει ένα παιδί;
Η υπερβολική προστασία μπορεί να περιορίσει τις ευκαιρίες του παιδιού να αναπτύξει αυτονομία, να αντιμετωπίσει δυσκολίες και να αποκτήσει εμπιστοσύνη στις δικές του ικανότητες.
3. Είναι κακό να προστατεύουμε το παιδί μας;
Όχι. Η ασφάλεια και η συναισθηματική υποστήριξη είναι απαραίτητες. Το ζήτημα είναι η ισορροπία ανάμεσα στην προστασία και στην ελευθερία που χρειάζεται το παιδί για να αναπτύξει αυτονομία.
4. Πρέπει οι γονείς να αφήνουν τα παιδιά να αποτυγχάνουν;
Τα παιδιά χρειάζεται να έχουν ευκαιρίες να αντιμετωπίζουν μικρές και ηλικιακά κατάλληλες αποτυχίες και συνέπειες, μέσα σε ένα ασφαλές και υποστηρικτικό περιβάλλον.
5. Πώς μπορούν οι γονείς να ενισχύσουν την αυτονομία του παιδιού;
Μπορούν να του αναθέτουν κατάλληλες ευθύνες, να του δίνουν χρόνο να προσπαθεί μόνο του και να προσφέρουν καθοδήγηση αντί να λύνουν κάθε πρόβλημα για λογαριασμό του.
6. Η υπερπροστασία προκαλεί άγχος ή άλλα ψυχολογικά προβλήματα;
Η έρευνα έχει βρει συσχετίσεις μεταξύ υπερπροστατευτικής γονεϊκής συμπεριφοράς και ορισμένων δυσκολιών ψυχολογικής προσαρμογής, αλλά τα διαθέσιμα δεδομένα δεν αποδεικνύουν ότι η υπερπροστασία αποτελεί από μόνη της αιτία αυτών των προβλημάτων.
Διαβάστε περισσότερα :
📚 Βιβλιογραφία – APA 7
Bruysters, N. Y. F., Pilkington, P. D., & Naismith, J. (2023). Overprotective parenting experiences and early maladaptive schemas in adolescence and adulthood: A systematic review and meta-analysis. Clinical Psychology & Psychotherapy, 30(1), 1–18. https://doi.org/10.1002/cpp.2776 PubMed Central (PMC)
Cooke, J. E., Deneault, A.-A., Devereux, C., Eirich, R., Fearon, R. M. P., & Madigan, S. (2022). Parental sensitivity and child behavioral problems: A meta-analytic review. Child Development, 93(5), 1231–1250. https://doi.org/10.1111/cdev.13764 onlinelibrary.wiley.com
de Roo, M., Veenstra, R., & Kretschmer, T. (2022). Internalizing and externalizing correlates of parental overprotection as measured by the EMBU: A systematic review and meta-analysis. Social Development, 31(4), 962–983. https://doi.org/10.1111/sode.12590 PubMed Central (PMC)
