Άσκηση & Ψυχολογία Παιδιών: Πώς η προσπάθεια, και όχι η υπερπροστασία, διαμορφώνει ανθεκτικούς χαρακτήρες
Πριν από περίπου 2.700 χρόνια, ο Ησίοδος διατύπωσε μια φράση που εξακολουθεί να αποτελεί μία από τις σημαντικότερες παιδαγωγικές αλήθειες όλων των εποχών:
«τῆς δ' ἀρετῆς ἱδρῶτα θεοὶ προπάροιθεν ἔθηκαν.»
Με απλά λόγια, πριν από την αρετή, την επιτυχία και την ολοκλήρωση προηγείται πάντοτε η προσπάθεια. Ο ιδρώτας, η επιμονή, οι δυσκολίες και η συνεχής βελτίωση δεν αποτελούν εμπόδια στην ανάπτυξη του ανθρώπου. Αποτελούν τον δρόμο που οδηγεί σε αυτήν.
Η σκέψη αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία στη σύγχρονη εποχή, όπου οι γονείς μεγαλώνουν τα παιδιά τους σε ένα περιβάλλον πολύ διαφορετικό από εκείνο των προηγούμενων γενεών. Οι κίνδυνοι προβάλλονται καθημερινά μέσα από τα μέσα ενημέρωσης και τα κοινωνικά δίκτυα, οι απαιτήσεις αυξάνονται και η αγωνία για το μέλλον των παιδιών είναι μεγαλύτερη από ποτέ.
Μέσα σε αυτή την πραγματικότητα, πολλοί γονείς, με τις καλύτερες προθέσεις, προσπαθούν να απομακρύνουν κάθε δυσκολία από τη ζωή των παιδιών τους. Θέλουν να τα προστατεύσουν από την αποτυχία, τη στενοχώρια, την απόρριψη, ακόμη και από την παραμικρή απογοήτευση.
Η πρόθεση είναι απόλυτα κατανοητή.
Το ερώτημα όμως είναι διαφορετικό.
Μπορεί ένα παιδί να αναπτύξει αυτοπεποίθηση, υπευθυνότητα και ψυχική ανθεκτικότητα όταν δεν του επιτρέπεται ποτέ να δοκιμαστεί;
Η απάντηση της σύγχρονης αναπτυξιακής ψυχολογίας είναι ξεκάθαρη.
Η αγάπη είναι απαραίτητη.
Η ασφάλεια είναι απαραίτητη.
Η υποστήριξη είναι απαραίτητη.
Η υπερπροστασία όμως μπορεί, χωρίς οι ίδιοι οι γονείς να το αντιλαμβάνονται, να στερήσει από το παιδί πολύτιμες εμπειρίες που είναι απαραίτητες για τη διαμόρφωση ενός ισορροπημένου και αυτόνομου ενήλικα.
Τι είναι πραγματικά η υπερπροστασία;
Κάθε υπεύθυνος γονέας προστατεύει το παιδί του. Η προστασία αποτελεί βασικό στοιχείο της γονεϊκότητας και συνδέεται άμεσα με την ασφάλεια, την αγάπη και τη φροντίδα.
Η υπερπροστασία, όμως, δεν είναι το ίδιο πράγμα.
Ως υπερπροστατευτική συμπεριφορά περιγράφεται η συνεχής και υπερβολική παρέμβαση του γονέα σε καταστάσεις που το παιδί μπορεί, ανάλογα με την ηλικία και την ωριμότητά του, να αντιμετωπίσει μόνο του. Δεν αφορά μόνο τη σωματική προστασία αλλά επεκτείνεται στη συναισθηματική, κοινωνική και εκπαιδευτική ζωή του παιδιού.
Με απλά λόγια, ο γονέας δεν προστατεύει πλέον το παιδί από πραγματικούς κινδύνους. Προσπαθεί να το προστατεύσει από κάθε δυσκολία.
Αυτό μπορεί να εκδηλωθεί με πολλούς τρόπους.
Μπορεί να λύνει κάθε διαφωνία του παιδιού με τους φίλους του.
Μπορεί να ολοκληρώνει ο ίδιος τις σχολικές εργασίες για να μην απογοητευτεί.
Μπορεί να παρεμβαίνει συνεχώς στις αποφάσεις του.
Μπορεί να αποφεύγει κάθε δραστηριότητα που ενέχει ακόμη και το παραμικρό ρίσκο.
Μπορεί να μην επιτρέπει ποτέ στο παιδί να αποτύχει.
Όλες αυτές οι συμπεριφορές προέρχονται συνήθως από αγάπη.
Ωστόσο, όταν επαναλαμβάνονται καθημερινά, στέλνουν στο παιδί ένα πολύ συγκεκριμένο μήνυμα:
«Δεν μπορείς μόνος σου.»
Και αυτό είναι ίσως το πιο επικίνδυνο αποτέλεσμα της υπερπροστασίας.
Η λεπτή γραμμή ανάμεσα στην προστασία και την υπερπροστασία
Η διαφορά ανάμεσα στις δύο έννοιες δεν είναι πάντα εύκολο να γίνει αντιληπτή.
Η προστασία δίνει στο παιδί τα μέσα να αντιμετωπίσει μια δυσκολία.
Η υπερπροστασία αφαιρεί τη δυσκολία πριν ακόμη το παιδί προσπαθήσει.
Ένας γονέας που μαθαίνει στο παιδί να κοιτάζει δεξιά και αριστερά πριν περάσει τον δρόμο το προστατεύει.
Ένας γονέας που δεν επιτρέπει ποτέ στο παιδί να περάσει τον δρόμο μόνο του, ακόμη και όταν έχει την ηλικία και τις δεξιότητες να το κάνει, το υπερπροστατεύει.
Ένας γονέας που βοηθά το παιδί να οργανώσει τη μελέτη του το στηρίζει.
Ένας γονέας που κάνει ο ίδιος τις εργασίες του παιδιού στερεί από εκείνο την ευκαιρία να μάθει.
Η διαφορά βρίσκεται στην αυτονομία.
Στόχος της σωστής διαπαιδαγώγησης δεν είναι η διαρκής εξάρτηση του παιδιού από τον γονέα, αλλά η σταδιακή κατάκτηση της ανεξαρτησίας του.
Γιατί οι περισσότεροι γονείς γίνονται υπερπροστατευτικοί;
Είναι εύκολο να κατηγορήσουμε έναν υπερπροστατευτικό γονέα.
Είναι όμως και άδικο.
Στη μεγάλη πλειονότητα των περιπτώσεων, η υπερπροστασία δεν πηγάζει από υπερβολικό έλεγχο ή ανάγκη επιβολής. Πηγάζει από τον φόβο.
Φόβο μήπως το παιδί πληγωθεί.
Μήπως αποτύχει.
Μήπως απογοητευτεί.
Μήπως νιώσει μοναξιά.
Μήπως υποφέρει.
Οι γονείς αγαπούν τα παιδιά τους περισσότερο από οτιδήποτε άλλο. Είναι λοιπόν φυσιολογικό να επιθυμούν να τα προστατεύσουν.
Πολλές φορές, μάλιστα, αυτή η στάση συνδέεται με προσωπικές εμπειρίες. Ένας γονέας που έχει βιώσει απόρριψη, σχολικό εκφοβισμό ή έντονες δυσκολίες στην παιδική του ηλικία μπορεί, ασυνείδητα, να προσπαθεί να εξασφαλίσει ότι το παιδί του δεν θα περάσει ποτέ τα ίδια.
Το πρόβλημα είναι ότι έτσι αφαιρεί μαζί με τις δυσκολίες και τις ευκαιρίες ανάπτυξης.
Η σύγχρονη ψυχολογία επισημαίνει ότι τα παιδιά χρειάζονται έναν γονέα που λειτουργεί ως ασφαλής βάση. Δηλαδή έναν άνθρωπο που βρίσκεται δίπλα τους όταν τον χρειάζονται, χωρίς όμως να ζει τη ζωή τους αντί για εκείνα.
Όταν η αγάπη γίνεται εμπόδιο στην ανάπτυξη
Αυτό ίσως είναι το πιο δύσκολο σημείο για κάθε γονέα να αποδεχθεί.
Η υπερπροστασία δεν στερεί μόνο εμπειρίες.
Στερεί ευκαιρίες μάθησης.
Ένα παιδί που δεν λύνει ποτέ μόνο του ένα πρόβλημα δεν μαθαίνει να σκέφτεται λύσεις.
Ένα παιδί που δεν χάνει ποτέ δεν μαθαίνει να διαχειρίζεται την αποτυχία.
Ένα παιδί που δεν αναλαμβάνει ευθύνες δεν αποκτά αίσθημα υπευθυνότητας.
Ένα παιδί που δεν παίρνει αποφάσεις δυσκολεύεται να εμπιστευτεί την κρίση του.
Με την πάροδο του χρόνου δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος.
Ο γονέας βοηθά περισσότερο.
Το παιδί εξαρτάται περισσότερο.
Η εξάρτηση αυξάνει την ανασφάλεια.
Η ανασφάλεια οδηγεί σε ακόμη μεγαλύτερη παρέμβαση του γονέα.
Έτσι, χωρίς κανείς να το επιδιώκει, δημιουργείται μια σχέση όπου και οι δύο δυσκολεύονται να λειτουργήσουν αυτόνομα.
Τι δείχνει η σύγχρονη επιστημονική έρευνα;
Τα τελευταία χρόνια, η επίδραση της υπερπροστατευτικής διαπαιδαγώγησης έχει αποτελέσει αντικείμενο πολλών επιστημονικών μελετών.
Τα ευρήματα συγκλίνουν σε ένα κοινό συμπέρασμα.
Η υπερβολική γονεϊκή παρέμβαση συνδέεται με αυξημένα επίπεδα άγχους, χαμηλότερη αυτονομία, μειωμένη αυτοπεποίθηση και δυσκολίες στη λήψη πρωτοβουλιών κατά την παιδική αλλά και την ενήλικη ζωή.
Ένα παιδί που μεγαλώνει πιστεύοντας ότι κάποιος άλλος θα λύνει πάντοτε τα προβλήματά του είναι πιθανότερο να αμφιβάλλει για τις δικές του ικανότητες όταν βρεθεί αντιμέτωπο με πραγματικές προκλήσεις.
Αντίθετα, όταν ένα παιδί έχει την ευκαιρία να δοκιμάσει, να κάνει λάθη, να διορθώσει την πορεία του και τελικά να τα καταφέρει μόνο του, αποκτά κάτι πολύ σημαντικότερο από μια στιγμιαία επιτυχία.
Αποκτά την πεποίθηση ότι «μπορώ».
Και αυτή η πεποίθηση αποτελεί μία από τις ισχυρότερες βάσεις πάνω στις οποίες οικοδομείται η ψυχική ανθεκτικότητα, η αυτοεκτίμηση και η υγιής προσωπικότητα.
Γιατί η αποτυχία δεν είναι εχθρός αλλά απαραίτητο μέρος της μάθησης
Για πολλά χρόνια, η επιτυχία θεωρούνταν το μοναδικό μέτρο της προόδου ενός παιδιού. Οι υψηλοί βαθμοί, οι διακρίσεις και οι επιδόσεις αντιμετωπίζονταν ως οι βασικοί δείκτες της ανάπτυξής του. Σήμερα, όμως, γνωρίζουμε ότι η πραγματική μάθηση δεν γεννιέται μόνο μέσα από τις επιτυχίες. Συχνά γεννιέται μέσα από τα λάθη.
Κάθε παιδί που προσπαθεί, θα αποτύχει κάποια στιγμή. Θα χάσει σε έναν αγώνα, θα γράψει χαμηλότερο βαθμό από αυτόν που περίμενε, θα κάνει ένα λάθος σε μια εργασία ή θα δυσκολευτεί να αποκτήσει μια νέα δεξιότητα.
Αυτές οι στιγμές δεν αποτελούν αποτυχία της ανατροφής του.
Αποτελούν μέρος της φυσιολογικής ανάπτυξης.
Η σύγχρονη ψυχολογία χρησιμοποιεί τον όρο Growth Mindset (νοοτροπία ανάπτυξης) για να περιγράψει την πεποίθηση ότι οι ικανότητες ενός ανθρώπου μπορούν να βελτιωθούν μέσα από την προσπάθεια, την εξάσκηση και την επιμονή. Τα παιδιά που υιοθετούν αυτή τη νοοτροπία δεν αντιμετωπίζουν την αποτυχία ως απόδειξη ανικανότητας, αλλά ως πληροφορία που τα βοηθά να εξελιχθούν.
Παράλληλα, η έννοια της αυτοαποτελεσματικότητας (Self-efficacy) αναφέρεται στην πίστη ενός ατόμου ότι μπορεί να ανταποκριθεί στις προκλήσεις της ζωής. Η πίστη αυτή δεν δημιουργείται επειδή κάποιος λέει συνεχώς στο παιδί ότι είναι ικανό. Δημιουργείται όταν το παιδί βιώνει εμπειρίες στις οποίες προσπαθεί, δυσκολεύεται, επιμένει και τελικά τα καταφέρνει.
Με άλλα λόγια, η αυτοπεποίθηση δεν χαρίζεται.
Κατακτάται.
Γιατί η άσκηση αποτελεί «σχολείο ζωής»
Η σωματική άσκηση δεν συμβάλλει μόνο στην υγεία και στη φυσική κατάσταση. Αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα περιβάλλοντα μέσα στα οποία τα παιδιά μαθαίνουν δεξιότητες που θα τα συνοδεύουν σε όλη τους τη ζωή.
Σε κάθε παιχνίδι, σε κάθε προπόνηση και σε κάθε αθλητική δραστηριότητα, το παιδί έρχεται αντιμέτωπο με μικρές καθημερινές προκλήσεις. Μαθαίνει να περιμένει τη σειρά του, να συνεργάζεται, να ακολουθεί κανόνες, να διαχειρίζεται τη νίκη αλλά και την ήττα.
Κανένα παιδί δεν καταφέρνει να μάθει μια νέα δεξιότητα από την πρώτη προσπάθεια. Χρειάζεται να επαναλάβει την ίδια κίνηση δεκάδες ή ακόμη και εκατοντάδες φορές. Θα αποτύχει, θα διορθώσει τα λάθη του και θα προσπαθήσει ξανά.
Αυτή η διαδικασία αποτελεί ένα πολύτιμο μάθημα ζωής.
Η άσκηση διδάσκει ότι η πρόοδος είναι αποτέλεσμα συνεχούς προσπάθειας και όχι στιγμιαίου ταλέντου.
Επιπλέον, η συμμετοχή σε οργανωμένες δραστηριότητες ενισχύει την αυτορρύθμιση, δηλαδή την ικανότητα του παιδιού να ελέγχει τη συμπεριφορά, τα συναισθήματα και τις αντιδράσεις του. Η αυτορρύθμιση αποτελεί βασικό παράγοντα τόσο για τη σχολική επιτυχία όσο και για τις κοινωνικές σχέσεις και τη μελλοντική επαγγελματική πορεία.
Ειδικά οι δραστηριότητες που συνδυάζουν κίνηση, συνεργασία και πειθαρχία, όπως τα ομαδικά αθλήματα ή οι πολεμικές τέχνες, βοηθούν το παιδί να αναπτύξει σεβασμό προς τους άλλους, αυτοέλεγχο και υπευθυνότητα. Η πραγματική αξία τους δεν βρίσκεται μόνο στη βελτίωση της φυσικής κατάστασης, αλλά στη διαμόρφωση ενός χαρακτήρα που μαθαίνει να αντιμετωπίζει τις δυσκολίες με ψυχραιμία και επιμονή.
Η ψυχική ανθεκτικότητα χτίζεται στις μικρές καθημερινές δυσκολίες
Όταν ακούμε τη λέξη «ανθεκτικότητα», συχνά φανταζόμαστε ανθρώπους που ξεπέρασαν μεγάλες αντιξοότητες. Στην πραγματικότητα, όμως, η ψυχική ανθεκτικότητα καλλιεργείται πολύ νωρίτερα και μέσα από πολύ μικρότερες εμπειρίες.
Χτίζεται όταν το παιδί μαθαίνει να δένει μόνο του τα κορδόνια του, ακόμη κι αν χρειαστεί περισσότερη ώρα.
Χτίζεται όταν προσπαθεί να ολοκληρώσει μια εργασία χωρίς να περιμένει τη λύση από κάποιον άλλον.
Χτίζεται όταν χάνει σε ένα επιτραπέζιο παιχνίδι και μαθαίνει να συγχαίρει τον νικητή.
Χτίζεται όταν αναλαμβάνει μια ευθύνη στο σπίτι και ολοκληρώνει τη δουλειά του.
Χτίζεται όταν διαφωνεί με έναν φίλο και ενθαρρύνεται να λύσει τη διαφορά μέσα από τον διάλογο.
Καθεμία από αυτές τις μικρές εμπειρίες ενισχύει την αίσθηση ικανότητας και ανεξαρτησίας. Το παιδί αντιλαμβάνεται ότι μπορεί να δυσκολευτεί χωρίς να καταρρεύσει και ότι οι δυσκολίες αποτελούν φυσικό μέρος της ζωής.
Η υπερπροστασία, αντίθετα, στερεί αυτές ακριβώς τις ευκαιρίες.
Δέκα τρόποι να ενισχύσετε την αυτονομία του παιδιού σας
Οι γονείς δεν χρειάζεται να σταματήσουν να προστατεύουν τα παιδιά τους. Χρειάζεται να προσαρμόζουν σταδιακά τον τρόπο με τον οποίο τα υποστηρίζουν.
Μερικές πρακτικές που μπορούν να βοηθήσουν είναι οι εξής:
- Επιτρέψτε στο παιδί να προσπαθήσει πριν σπεύσετε να βοηθήσετε.
- Ενθαρρύνετε την επίλυση προβλημάτων με ερωτήσεις αντί να δίνετε έτοιμες λύσεις.
- Αναθέστε μικρές ευθύνες ανάλογα με την ηλικία του.
- Επαινέστε την προσπάθεια και όχι μόνο το αποτέλεσμα.
- Μην φοβάστε τα λάθη. Συζητήστε τι μπορεί να μάθει το παιδί από αυτά.
- Δώστε του την ευκαιρία να παίρνει απλές αποφάσεις.
- Αποφύγετε τις συνεχείς συγκρίσεις με άλλα παιδιά.
- Ενισχύστε τη συμμετοχή σε αθλητικές και δημιουργικές δραστηριότητες.
- Δείξτε εμπιστοσύνη στις δυνατότητές του.
- Υπενθυμίστε του ότι η πρόοδος απαιτεί χρόνο και υπομονή.
Οι μικρές καθημερινές αλλαγές στη στάση των γονέων μπορούν να έχουν σημαντικό αντίκτυπο στη μακροπρόθεσμη ανάπτυξη του παιδιού.
Συμπέρασμα
Ο Ησίοδος είχε διατυπώσει μια αλήθεια που η σύγχρονη επιστήμη συνεχίζει να επιβεβαιώνει.
«τῆς δ' ἀρετῆς ἱδρῶτα θεοὶ προπάροιθεν ἔθηκαν.»
Η προσπάθεια προηγείται της εξέλιξης.
Κανένα παιδί δεν γίνεται υπεύθυνο επειδή κάποιος έκανε τα πάντα στη θέση του.
Κανένα παιδί δεν αποκτά αυτοπεποίθηση επειδή δεν απέτυχε ποτέ.
Κανένα παιδί δεν αναπτύσσει ψυχική ανθεκτικότητα όταν μεγαλώνει σε έναν κόσμο όπου κάθε δυσκολία απομακρύνεται πριν ακόμη την αντιμετωπίσει.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι γονείς πρέπει να αφήνουν τα παιδιά μόνα απέναντι στις προκλήσεις. Αντίθετα, ο ρόλος τους είναι να βρίσκονται δίπλα τους, να τα καθοδηγούν, να τα ενθαρρύνουν και να τα στηρίζουν όταν χρειάζεται. Η ουσιαστική γονεϊκή παρουσία δεν καταργεί τις δυσκολίες. Βοηθά το παιδί να αποκτήσει τα εφόδια για να τις αντιμετωπίσει.
Η μεγαλύτερη προσφορά ενός γονέα δεν είναι να κάνει τον δρόμο του παιδιού εύκολο.
Είναι να το βοηθήσει να γίνει αρκετά δυνατό, υπεύθυνο και ψυχικά ανθεκτικό ώστε να μπορεί να τον διανύσει μόνο του.
Βιβλιογραφία
- Bandura, A. (1997). Self-efficacy: The exercise of control. W. H. Freeman.
- Dweck, C. S. (2006). Mindset: The New Psychology of Success. Random House.
- Ginsburg, K. R. (2007). The Importance of Play in Promoting Healthy Child Development. Pediatrics, 119(1), 182-191.
- Masten, A. S. (2014). Ordinary Magic: Resilience in Development. Guilford Press.
- Seligman, M. E. P. (2011). Flourish. Free Press.
- Ungar, M. (2019). Change Your World: The Science of Resilience. Sutherland House.
